Chiliasme by Stellenbosch

Vandag is chiliasme (die woord is afgelei van die Griekse woord wat na ‘duisend’ verwys) onbekend in die meeste Suid-Afrikaanse kerke en dit word nie by enige Suid-Afrikaanse universiteit geleer nie. Dit was nie altyd so nie. Suid-Afrika se eerste teologiese kweekskool was ongetwyfeld chiliasties (pre-millennialisties). Vir die eerste 60 jaar van Stellenbosch se kweekskool se bestaan is studente geleer dat as die Here Jesus Christus terugkom aarde toe, Hy vir ʼn 1000 jaar sal regeer voordat hierdie koninkryk in die ewige bestel sal saamsmelt. Neem gerus kennis dat pre-millennialisme (of chiliasme) op ʼn stadium in sekere Suid-Afrikaanse kerke en teologiese kweekskole die aanvaarde, ortodokse lering was.

Geskiedkundige agtergrond

Eers bietjie geskiedenis: Ds. G.W.A. van der Lingen (1804-1869) was bekend vir sy chiliastiese boeke oor eskatologie. Meer as ʼn eeu vóórdat dit gebeur het, skryf van der Lingen dat Israel tot hul eie land herstel sal word en hy voorsien ook uiteindelik ʼn massabekering van Jode (Kitshoff 1972:243, 248-249). Die eindtye, so skryf Van der Lingen byna 175 jaar gelede, sal gekenmerk word deur toenemende handelsbedrywighede, die kloof tussen ryk en arm sal vergroot, opstande sal plaasvind en ʼn “poletarchia” sal despoties die mensdom tot ondergang lei. Voordat die Antichris kom, sal daar ʼn verbod op evangelieprediking wees omdat die Bybelse leer ‘staatsgevaarlik’ sal wees; godsalige predikers sal uit kerke verban word, maar leuenpredikers sal die kansels bestyg (Kitshoff 1972:252).

Terwyl Ds. Van der Lingen reeds ʼn predikant in die Kaap was, was die broers John en Andrew Murray van 1845 tot 1848 in Holland besig met hul teologiese studies. Volgens Du Plessis (1919:54-64) het die twee Murray-broers goeie kontak met Holland se “Revival movement” gehad, beter bekend as die Réveil. Leiers van hierdie herlewingsbeweging was Willem Bilderdijk en, ná sy afsterwe, Izaak da Costa en Abraham Capadose (1795-1874). Die bekende Corrie Ten Boom se voorouers was ook deel van die Réveil beweging. Die punt is bloot dít: Hierdie Hollandse vriende van die Murray broers was almal chiliaste.

Teologiese kweekskool in Stellenbosch

Toe daar in 1858 besluit is om ʼn kweekskool in die Kaap te stig, is Ds. John Murray en Ds. G.W.A. van der Lingen genader om die eerste twee leraars te word. Murray het die posisie aanvaar, maar Van der Lingen het dit van die hand gewys — maar laasgenoemde het tog een van die eerste kuratore geword. In 1859 het Ds. N.J. Hofmeyr (leraar van 1859 tot 1907) saam met John Murray (leraar van 1859 tot 1882) die eerste twee leerkragte van die teologiese kweekskool in Stellenbosch geword.

Hofmeyr was ʼn chilias — so ook, vermoed ek sterk, was John Murray. Onder die titel “Israels gebed om bekeering”, preek Hofmeyr oor Jeremia 31:18b en noem dat dit hier gaan oor “Israëls herstellingin de laatste dagen” (vgl. Hofmeyr 1903:188-200). Terwyl hy die name van verskeie chiliaste in die Kerkbode van 27 Oktober 1921 genoem het, bevestig Ds. D.S.B. Joubert dat Hofmeyr se siening chiliasties was: “…en in ons land de proff. Marais, Muller, Hofmeyr en die onvergetelike Ds. G.F. Marais”. Timo Kriel, wat vir baie jare lank boeke vertaal het vir die Christelike Uitgewersmaatskappy (CUM) in Roodepoort, sê in die voorwoord van Malan (1978:5-6) se boek, “Die Laaste Nagwaak”, onder meer:

Ek was goed bevriend met die stigters van die kweekskool op Stellenbosch: Professore Hofmeyr, Marais, De Vos, Muller en ds. Neethling. Hulle was almal chiliaste; trouens, daar was geen ander standpunt bekend nie. Antichiliasme het baie jare later uit Holland hier aangekom en die oorsaak geword dat ’n menigte wagters op Sion se mure hierdie waarhede op hulle boonste rakke weggepak het en ’n doodse swye bewaar. Wat gaan God van hulle eis?

Omtrent 18 jaar ná die teologiee kweekskool gestig is, het dit nodig geword om ʼn derde leraar by die kweekskool aan te stel. Die bekende Ds. S.J. du Toit, ʼn chilias, is genader (hy is die vader van Totius gewees). Du Toit se bekendste werk oor profesieë is sy boek wat in 1878/9 verskyn het, De onvervulde profetiën, stelselmatig behandeld. Hoofstukke van die boek sluit o.a. in ‘Die teenswoordige tussentyd’; ‘Israel toekomst en herstel’; ‘De getuigen’; ‘De opname [wegraping] der Gemeente’ en ‘De Eerste opstanding’. Hoe dit ookal sy, Ds. S.J. du Toit het die aanbod van die hand gewys.

Ds. J.I. Marais het toe die derde leraar by die kweekskool in 1877 geword, ʼn posisie wat hy tot 1919 beklee het. Ook Marais was ʼn chilias. In Junie 1917 het Marais ʼn voordrag in Kaapstad oor Christus se weerkoms gelewer, getiteld “Maranatha of Utopia”. ʼn Opsomming van hierdie voordrag verskyn in die “Gereformeerde Maandblad” van September 1917. Marais verwerp ʼn mensgemaakte Utopia waar die wêreld beter word deur ʼn strewe na vryheid, broederskap en gelykheid en betoog vervolgens dat a-millennialisme aan die Kerk onbekend was vóór die jare 1600. Marais skryf:

Duidelijk is het, dat die wederkoms van Christus voor die duizend jarig Ryk die gangbare meening was in de Kerk de eeuwen deur.

Die vierde en vyfde leraars by die kweekskool, Ds. P.J.G. de Vos (leraar van 1883 tot 1919) en Ds. C.F.J. Muller (van 1899 tot 1915) was albei chiliaste.

Vir die eerste 60 jaar van Suid-Afrika se eerste teologie kweekskool se bestaan was pre-millennialisme (of chiliasme) aan studente geleer en in sekere kerke verkondig. Duidelik het hierdie situasie egter verander.

Veranderinge by Stellenbosch Universiteit

By herhaling, die teologiese kweekskool is in 1859 gestig. Die Universiteit van Stellenbosch is in 1918 gestig, d.w.s. ʼn eeu gelede. In 1918 was die teologiese skool reeds vir byna 60 jaar besig om predikante op te lei. Met die stigting van die universiteit in 1918 is die teologiese kweekskool as ʼn fakulteit by die universiteit ingelyf. Toe begin dinge verander.

Vóór 1918 is ʼn chilias, J.J. Van Oosterzee, se Sistematiese Teologie-handboek by Stellenbosch se kweekskool gebruik. Van Oosterzee se handboek was pre-millennialisties, maar is in 1920 met Bavinck se a-millennialistiese handboek oor dogmatiek vervang (Van Wyk 2015:6). Malan (2014) noem nog ʼn moontlike rede vir hierdie veranderinge: die histories-kritiese metode van Skrifuitleg het vanuit Europa na Suid-Afrika oorgewaai en hier begin posvat. Hierdie metode van Skrifuitleg is anders as die grammaties-historiese benadering wat die Hervormers gebruik het.

Reaksie: Die maandblad ‘Ziet Hij Komt’

Een reaksie op bogenoemde was dat die redakteur van die Kerkbode, die chilias Dr. J.D. Kestell (en mede-vertaler van die OAV), in 1919 voorgestel het dat ʼn aparte joernaal oor die vervulling van eindtyd-profesieë vir lidmate van die NG Kerk op die been gebring moet word. Op 20 Oktober 1920 verskyn die eerste uitgawe van die maandblad, “Ziet Hij Komt” (vgl. Openbaring 1:7) onder die redakteurskap van Ds. A.G. du Toit van Kaapstad.

Hierdie maandblad was ongetwyfeld pre-millennialisties en die doel was om te fokus op die “tekens van die tye, die vervulling van profesieë en veral die wederkoms van Christus”. Gedurende die volgende 20 jaar was die prys “zes pence” per maandblad of “vijf shillings per jaar”, vooruit betaalbaar vir 16 bladsye elke maand. Eers in Januarie 1941 is die prys van 12 uitgawes opgestoot na 6s, 3p. Toe Ds. A.G. du Toit op 75-jarige ouderdom die werk oorgegee het aan die volgende redakteur, Dr. D.R. Snyman, was die datum 20 September 1940 en Snyman herhaal (maar toe in Afrikaans) dieselfde doelstelling.

Ziet Hij Komt” was ʼn baie gewilde joernaal. Drie maande nadat die maandblad begin is, het dit 1400 intekenare gehad, waarvan 116 verordineerde predikante en 41 verordineerde sendelinge was. Volgens die Almanak voor de NG Kerk in Zuid-Afrika voor het jaar 1921 (bladsye 46-58), het die NG Kerk op daardie stadium 363 verordineerde predikante en 193 verordineerde sendelinge gehad. ʼn Groot proporsie van die leierskap van die NGK was dus intekenare. ʼn Jaar later, in 1922, het “Ziet Hij Komt” 2600 intekenare gehad.

In sy eerste (Oktober 1920) en veral in sy laaste boodskap (September 1940) as redakteur, bedank Ds. A.G. du Toit die volgende persone vir hul aandeel in die werk wat gelewer is, naamlik Dr. Kestell (redakteur van die Kerkbode), Mnr. J.H van Barneveld, Ds. G.D. du Toit (van Swellendam), Mnr. D.F. du Toit (bekend as “Oom Lokomotief”), Ds. J.F. Botha, Ds. J.F. Marais, Ds. D.S.B. Joubert, Mnr. P.J.A. van der Merwe en die nuwe redakteur, Dr. D.R. Snyman. Verder, Di. G.D. du Toit, D.S.B. Joubert en ook Prof. D.G. Malan het baie gereeld tot die maandblad bygedra (laasgenoemde Malan was in die jare 1925-1928 “Assessor van onze Synode” en ook van 1931-1937 leraar by Stellenbosch se fakulteit teologie). Van der Merwe het elke maand op die “tekens van die tye” gefokus en resente gebeure van daardie tyd is onder die loep geneem. Ander persone wat baie in die beginjare van die maandblad bygedra het, was Ds. A.C. Murray en Ds. C.H. Radloff. Bogenoemde persone was almal lidmate van die NG Kerk.

Die beginjare van hierdie maandblad was gekenmerk deur leerstellige artikels. Onderwerpe wat behandel is, sluit in Daniel se 70 weke, Israel se eindtydherstel, die eerste en tweede opstanding, die wegraping, die teenswoordige tussentyd (Kerkbedeling), die Verdrukkingstydperk, die Antichris, sware tye en die verval in die wêreld, die tye van die nasies, die millennium tempel, terwyl verskeie valse leringe (bv. Britse Israelitisme) weerlê is.

In die middel-1920’s het die “tekens van die tye” meer spasie elke maand gekry. In ooreenstemming met die doel van die maandblad het die redakteur in elke uitgawe ʼn artikel onder die hoof “De wederkomst van Christus” geskryf, elke uitgawe het “De tekenen der Tijden” asook artikels oor profesieë bevat. Later was daar aandag geskenk aan vrae van lesers.

In 1922 het ʼn reeks artikels verskyn onder die titel “Bij ons dispensatie kaart” en hierdie reeks was in 1927 nog steeds aan die gang. Daar het gereeld kort Bybelstudies verskyn en soms is aantekeninge van Scofield, Torrey of Moody gebruik. So nou en dan is artikels van die Nederlandse tydskrif “Het Zoeklicht” geplaas, geskryf deur o.a. Ds. H. Bultema (bv. Maart 1927) en Ds. C.J. Hoekendijk (bv. Julie 1927). Van 1921 tot die einde van 1927 is die boek Openbaring in detail deur die redakteur behandel.

Weer eens, hierdie maandblad was onteenseglik chiliasties. Die werk is déúr lidmate van die NG Kerk vír lidmate van die NG Kerk gedoen. Baie predikante en sendelinge was intekenare.

Van 1940 tot 1949 was Dr. D.R. Snyman die redakteur van “Kyk Hy Kom” (die titel was nou in Afrikaans). In 1934, die jaar toe Stellenbosch se kweekskool hul 75-jarige bestaan herdenk het, was Dr. D.R. Snyman die hoof van die kuratore. In 1940 verskyn Ds. D.R. Snyman van Stellenbosch se boek “Die komende Christus en die komende krisis” en in dieselfde jaar word hierdie boek drie keer gedruk, elke keer met ʼn oplaag van 5 000.

Kyk Hy Kom” het van 1920 tot 1948 volgehou dat God se Woord sê dat Jode weer tot hul eie land herstel sal en moet word. Dit het natuurlik in 1948 plaasgevind. Ná die 2de wêreldoorlog het die drukkoste van “Kyk Hy Kom” egter drasties toegeneem, intekenare het afgeneem en in 1949 het die laaste uitgawe verskyn.

Ná die Algemene Sinode-besluit in 1962 mag geen NGK predikant meer enigiets pre-millennialisties (i.e. chiliasties) preek of leer nie.

Slotopmerkings

Chiliasme (of pre-millenialisme) word nie meer vandag in die meeste Suid-Afrikaanse kerke of by enige Suid-Afrikaanse universiteit geleer nie, maar dit was nie altyd so nie. Diégene wat chiliasme as ‘n Bybelse lering huldig, kan weet dat as ons 100 of 150 jaar gelede in Suid-Afrika geleef het, sou ons eskatologiese sieninge ortodoks gewees het. Persoonlik dink ek dit is tragies dat soveel Suid-Afrikaners die valse lering van a-millenialisme vir soetkoek opvreet en eintlik geen benul het van die tekens van die tye, die vervulling van profesieë, of van die Here Jesus Christus se komende Messiaanse koninkryk nie. God se woorde sal egter nooit vergaan nie: ‘[O]ns het die profetiese woord wat baie vas is, waarop julle tog moet ag gee soos op ʼn lamp wat in ʼn donker plek skyn, totdat die dag aanbreek en die môrester opgaan in julle harte’ (2 Pet 1:19).

Bronne

Du Plessis, J., 1919, The Life of Andrew Murray, Marshall Brothers Limited, London/Edinburgh/NY.

Du Toit, S.J., 1879, De onvervulde profetiën, stelselmatig behandeld, Paarl.

Hofmeyr, N.J., 1903, Wekstemmen: twee vroeger verschenen prekbundels, Kaapstad, Hollansch Afrikaanshe Uitgevers-Maatschappij.

Kitshoff, M.C., 1972, Gottlieb Wilhelm Antony van der Lingen (1804-1869), Kaapse Predikant uit die negentiende eeu, Proefskrif, Vrije Universiteit van Amsterdam.

Malan, J.S., 1978, Die laaste nagwaak, CUM-Boeke, Roodepoort.

Malan, J.S., 2014, ‘Die NG Kerk en Chiliasme’, beskikbaar by:
www.bibleguidance.co.za/Afrartikels/NGChiliasme.htm

Van Wyk, Jan H., 2015, ‘Teologie van die koninkryk (Basileiologie)? Teologies nagedink oor die plek en betekenis van die koninkryk van God in die teologie en die kerk’, In die Skriflig 49(2), Art. #1875, 12 bladsye. http://dx.doi.org/10.4102/ids.v49i2.1875

Volg ons op sosiale media:

Deel met ander:

[apss_share networks='facebook, twitter, pinterest']